จรรยาบรรณสำหรับนักบัญชี, ผู้สอบบัญชี, ผู้ตรวจสอบและรับรองบัญชี และผู้ตรวจสอบภายใน มีข้อปฏิบัติเหมือนหรือแตกต่างกันอย่างไร
จรรยาบรรณนักบัญชี ผู้สอบบัญชี และผู้ตรวจสอบภายใน
แตกต่างกันอย่างไร? คู่มือฉบับครบจบ
เปรียบเทียบข้อปฏิบัติจรรยาบรรณวิชาชีพของทั้ง 4 กลุ่ม — นักบัญชี, CPA, Tax Auditor (TA) และ Internal Auditor — ครอบคลุมหลักการพื้นฐาน 6 ประการ ตัวอย่างการฝ่าฝืนที่พบบ่อย บทลงโทษทางวินัยและอาญา รวมถึงข้อกำหนด CPE/CPD ฉบับอัปเดต
1. ความเหมือน — หลักการพื้นฐาน 6 ประการ
จรรยาบรรณวิชาชีพของนักบัญชีและผู้ตรวจสอบในทุกกลุ่มมีรากฐานมาจากหลักการสากลชุดเดียวกัน กำหนดโดยสภาวิชาชีพบัญชี (TFAC) ซึ่งอิงจาก IESBA Code of Ethics และเพิ่มเติมหลักความโปร่งใสให้ครบ 6 ประการตามบริบทของไทย
ปฏิบัติงานตรงไปตรงมา ไม่ร่วมมือในการทำผิดกฎหมาย ไม่มีส่วนเกี่ยวข้องกับข้อมูลที่เป็นเท็จหรือทำให้เข้าใจผิด
ไม่ยอมให้อคติ ความลำเอียง หรืออิทธิพลของบุคคลอื่นมาอยู่เหนือการตัดสินใจทางวิชาชีพ
ปฏิบัติงานด้วยความระมัดระวังรอบคอบตามมาตรฐานที่รับรอง รักษาความรู้ให้ทันสมัยอยู่เสมอ
ไม่เปิดเผยข้อมูลของลูกค้าหรือองค์กรโดยมิได้รับอนุญาต และไม่นำข้อมูลนั้นไปแสวงหาประโยชน์ส่วนตัว
รักษาชื่อเสียงและเกียรติแห่งวิชาชีพ ไม่โฆษณาเกินจริง ไม่แย่งงาน ไม่กระทำการที่ทำให้วิชาชีพเสื่อมเสีย
ไม่ปกปิดข้อเท็จจริงอันเป็นสาระสำคัญ รายงานข้อมูลอย่างครบถ้วนและตรงไปตรงมาต่อผู้ที่มีสิทธิรับรู้
2. ข้อปฏิบัติที่ "แตกต่างกัน" ตามบทบาทหน้าที่
แม้จะมีหลักการพื้นฐานร่วมกัน แต่แต่ละกลุ่มวิชาชีพมีจุดเน้นและหน่วยงานกำกับดูแลที่แตกต่างกัน ซึ่งส่งผลต่อข้อกำหนดเฉพาะในการปฏิบัติงาน
| กลุ่มวิชาชีพ | หน่วยงานกำกับ | จุดเน้นสำคัญ | ข้อแตกต่างเฉพาะ |
|---|---|---|---|
| นักบัญชี / CPA ผู้สอบบัญชีรับอนุญาต |
สภาวิชาชีพบัญชี (TFAC) | ความเป็นอิสระ (Independence) | ห้ามเป็นกรรมการบริหาร หรือรับค่าธรรมเนียมแบบมีเงื่อนไข (Contingent Fees) ที่อาจกระทบความเป็นอิสระ |
| Tax Auditor (TA) ผู้ตรวจสอบและรับรองบัญชี |
กรมสรรพากร | ประมวลรัษฎากร & ความรับผิดชอบต่อรัฐ | ผูกพันกับกรมสรรพากรโดยตรง หากช่วยหลีกเลี่ยงภาษีจะมีผลต่อใบอนุญาต TA โดยเฉพาะ (คำสั่ง ท.ป. 123/2545) |
| Internal Auditor CIA / CPIAT |
IIA / สมาคมผู้ตรวจสอบภายใน (สตท.) | จริยธรรม (Ethical Courage) | เพิ่มเรื่อง "ความกล้าหาญทางจริยธรรม" ในการรายงานต่อ Audit Committee แม้จะกระทบผู้บริหารระดับสูง — IIA กำหนด 4 หลักการ (Integrity, Objectivity, Confidentiality, Competency) |
สรุปภาพรวมเชิงปฏิบัติ
3. ตัวอย่างการผิดจรรยาบรรณ — นักบัญชีและผู้สอบบัญชี (CPA)
แบ่งตามหลักการพื้นฐาน 6 ประการ เพื่อให้เข้าใจบริบทของการฝ่าฝืนได้ชัดเจนยิ่งขึ้น
นักบัญชี: จงใจบันทึกรายได้ปลอมหรือสร้างเอกสารค่าใช้จ่ายที่ไม่มีจริง เพื่อให้บริษัทดูมีกำไรมากขึ้น (Window Dressing) หรือปกปิดการทุจริตภายใน
ผู้สอบบัญชี: เซ็นชื่อรับรองงบโดยไม่ได้ตรวจสอบจริง หรือรับรู้ว่ามีการตกแต่งงบแต่ยอมเซ็นผ่านเพราะไม่อยากเสียลูกค้า
นักบัญชี: จัดซื้อสินค้าจากบริษัทของญาติสนิทโดยไม่เปรียบเทียบราคา เพราะต้องการช่วยให้ญาติมีรายได้ (ความขัดแย้งทางผลประโยชน์)
ผู้สอบบัญชี: รับตรวจสอบบัญชีให้บริษัทของแฟน หรือรับของขวัญมูลค่าสูงเกินปกติจนไม่กล้าตำหนิเมื่อพบข้อผิดพลาด
นักบัญชี: ไม่ศึกษามาตรฐานการบัญชีใหม่และยังฝืนทำบัญชีแบบเดิมจนงบการเงินผิดพลาดอย่างรุนแรง หรือทำงานสะเพร่าจนบริษัทถูกค่าปรับทางภาษี
ผู้สอบบัญชี: มอบหมายให้เด็กฝึกงานตรวจสอบรายการสำคัญโดยไม่ควบคุมดูแลอย่างใกล้ชิด ทำให้ตรวจไม่พบรายการผิดปกติที่มีสาระสำคัญ
นักบัญชี: นำข้อมูลผลกำไรที่ยังไม่ประกาศไปบอกเพื่อนให้รีบมาซื้อหุ้นบริษัท (Insider Trading)
ผู้สอบบัญชี: นำความลับทางการค้าของลูกค้าไปบอกบริษัทคู่แข่งที่เป็นลูกค้าอีกรายของตนเอง เพื่อหวังความดีความชอบ
ผู้สอบบัญชี: โฆษณาว่า "รับประกันตรวจสอบผ่าน 100% โดยไม่เสียภาษี" หรือนำความผิดพลาดของเพื่อนร่วมวิชาชีพรายอื่นมาโจมตีเพื่อแย่งลูกค้า
นักบัญชี: จงใจไม่เปิดเผยหนี้สินที่เกิดขึ้นจริงในหมายเหตุประกอบงบการเงิน เพื่อให้ธนาคารอนุมัติเงินกู้ — เป็นการปกปิดข้อเท็จจริงอันเป็นสาระสำคัญ
4. ตัวอย่างการผิดจรรยาบรรณ — ผู้ตรวจสอบและรับรองบัญชี (Tax Auditor)
TA มีหน้าที่รับผิดชอบต่อรัฐในการแสดงรายการภาษีที่ถูกต้อง ซึ่งกำกับดูแลโดย คำสั่งกรมสรรพากรที่ ท.ป. 123/2545 การผิดจรรยาบรรณจึงมักเกี่ยวข้องกับการปฏิบัติที่ไม่สอดคล้องกับประมวลรัษฎากร
แนะนำหรือช่วยลูกค้าปกปิดรายได้ เช่น ให้ทำสัญญาแยกเป็นสองฉบับเพื่อแสดงยอดขายในบัญชีต่ำกว่าความจริง หรือจงใจมองข้ามรายได้ที่ไม่ได้ออกใบกำกับภาษีเพื่อให้ลูกค้าเสียภาษีน้อยลง
ยอมให้ลูกค้านำ "ค่าใช้จ่ายส่วนตัว" (เช่น ค่าเทอมบุตร หรือค่าทัศนศึกษาครอบครัวของผู้บริหาร) มาบันทึกเป็นค่าใช้จ่ายบริษัทเพื่อลดกำไรสุทธิทางภาษี ทั้งที่ทราบดีว่าไม่เกี่ยวข้องกับธุรกิจ
รับงานตรวจสอบให้บริษัทของพี่น้องหรือคนสนิท หรือรับของขวัญและเงินพิเศษจากลูกค้าเป็นจำนวนมาก จนไม่กล้าคัดค้านเมื่อพบว่าลูกค้าแจ้งยอดภาษีไม่ครบถ้วน เพราะเกรงใจหรือมีผลประโยชน์ทับซ้อน
ใช้เกณฑ์ภาษีเก่าที่ยกเลิกไปแล้วมาใช้ในการคำนวณหรือรับรองบัญชีของลูกค้า เพราะไม่ได้เข้าอบรม CPD เพื่อรักษาสถานะทางวิชาชีพ ทำให้ลูกค้าเสียสิทธิประโยชน์หรือถูกสรรพากรเรียกเบี้ยปรับในภายหลัง
โฆษณาอวดอ้างว่า "รับประกันตรวจสอบผ่าน 100% โดยที่สรรพากรไม่ตรวจสอบย้อนหลัง" หรือใช้ความสัมพันธ์ส่วนตัวกับเจ้าหน้าที่สรรพากรมาเป็นจุดขายในการหาลูกค้า
นำข้อมูลกลยุทธ์การบริหารภาษีหรือยอดกำไรสะสมของบริษัทลูกค้าไปบอกให้บริษัทคู่แข่งทราบ หรือนำไปพูดคุยในวงสนทนาโดยไม่ได้รับอนุญาต
5. ตัวอย่างการผิดจรรยาบรรณ — ผู้ตรวจสอบภายใน (Internal Auditor)
IIA Code of Ethics กำหนด 4 หลักการสำคัญ สำหรับผู้ตรวจสอบภายใน ได้แก่ Integrity, Objectivity, Confidentiality และ Competency การผิดจรรยาบรรณมักเกิดจาก "ความเกรงใจ" หรือ "ผลประโยชน์ส่วนตัว"
ปกปิดข้อตรวจพบ: พบว่ามีการทุจริตหรือข้อผิดพลาดร้ายแรง แต่ยอม "ลบรายการนั้นออกจากรายงาน" หรือไม่ระบุไว้เพราะความเกรงใจหรือช่วยปกปิดให้เพื่อนร่วมงาน
ออกรายงานเท็จ: จงใจเขียนรายงานให้ดูดีเกินจริง หรืออนุญาตให้ผู้อื่นแก้ไขเนื้อหาจนบิดเบือนไปจากความจริงที่ตรวจพบ
อ้างวุฒิบัตรที่หมดอายุ: ยังคงใช้หรืออ้างอิงตำแหน่ง CIA ทั้งที่วุฒิบัตรนั้นถูกถอดถอนหรือหมดสภาพไปแล้ว
รับของขวัญหรือสินบน: รับเงิน ของขวัญ การเลี้ยงอาหาร หรือการเดินทางท่องเที่ยวจากหน่วยงานที่กำลังถูกตรวจสอบ จนทำให้ไม่กล้ารายงานข้อบกพร่อง
Conflict of Interest: เข้าไปตรวจสอบหน่วยงานที่ตนเองเคยทำงานหรือรับผิดชอบมาก่อนภายใน 12 เดือน หรือตรวจสอบหน่วยงานที่ญาติสนิทเป็นหัวหน้า
ลำเอียงเพื่อตำแหน่งงาน: กำลังสมัครงานในหน่วยงานที่กำลังตรวจอยู่ จึงพยายามรีวิวผลการตรวจให้เป็นบวกเพื่อให้ตนเองได้รับเลือก
Insider Trading: นำข้อมูลทางการเงินหรือกลยุทธ์ของบริษัทที่ยังไม่เปิดเผยไปใช้ประโยชน์ในการซื้อหรือขายหุ้นเพื่อกำไรส่วนตัว
เปิดเผยแก่บุคคลภายนอก: นำความลับทางการค้าหรือข้อมูลลูกค้าไปบอกต่อนักข่าว หรือขายข้อมูลที่มีลิขสิทธิ์ให้แก่บริษัทคู่แข่ง
สอดส่องข้อมูลส่วนตัว: ใช้สิทธิ์การเข้าถึงระบบไปแอบดูข้อมูลเงินเดือนหรือประวัติสุขภาพโดยไม่มีหน้าที่เกี่ยวข้อง
รับงานที่ไม่มีความรู้: ยอมรับงานตรวจสอบระบบ IT ที่ซับซ้อนทั้งที่ตนเองไม่มีความรู้ด้าน IT เลย และไม่ได้ขอความช่วยเหลือจากผู้เชี่ยวชาญ ทำให้ผลการตรวจผิดพลาด
ละเลยมาตรฐานสากล: ปฏิบัติงานโดยไม่ยึดหลักมาตรฐานสากลการปฏิบัติงานวิชาชีพการตรวจสอบภายใน (IPPF)
ไม่พัฒนาตนเอง: ไม่ยอมเข้ารับการอบรมเพื่อรักษาสถานะวุฒิบัตร จนทำงานบกพร่องและอาจสูญเสียสิทธิ์ในวุฒิบัตรวิชาชีพ
6. บทลงโทษ — เปรียบเทียบตามกลุ่มวิชาชีพ
บทลงโทษสำหรับผู้ประกอบวิชาชีพแต่ละกลุ่มมีความแตกต่างกันตามกฎหมายและหน่วยงานที่กำกับดูแล ครอบคลุมโทษทางวินัย อาญา และผลกระทบทางวิชาชีพ
② ภาคทัณฑ์
③ พักใช้ใบอนุญาต (≤ 3 ปี)
④ เพิกถอนใบอนุญาต
7. การเก็บชั่วโมงฝึกอบรมจรรยาบรรณ (CPE/CPD)
ทุกกลุ่มวิชาชีพมีข้อกำหนดการพัฒนาความรู้ต่อเนื่อง (CPE/CPD) ซึ่งรวมถึงการอบรมด้านจรรยาบรรณโดยเฉพาะ เพื่อ "รักษาสถานะทางวิชาชีพ" และป้องกันการประพฤติผิดที่อาจนำสู่บทลงโทษ
| กลุ่มวิชาชีพ | หน่วยงานกำกับ | ข้อกำหนด CPE/CPD | ผลหากขาด |
|---|---|---|---|
| นักบัญชี / CPA | สภาวิชาชีพบัญชี (TFAC) | มีข้อบังคับว่าด้วยหลักเกณฑ์และวิธีการเข้ารับการฝึกอบรม รวมถึงความจำเป็นในการรักษามารยาทและจรรยาบรรณตามมาตรฐานวิชาชีพ | กระทบต่อสถานะใบอนุญาตและความน่าเชื่อถือทางวิชาชีพ |
| Tax Auditor (TA) | กรมสรรพากร | ต้องมีความรู้และความเอาใจใส่ในการปฏิบัติตามประมวลรัษฎากรและกฎหมายล่าสุดอย่างต่อเนื่อง (คำสั่ง ท.ป. 123/2545) | อาจใช้เกณฑ์ล้าสมัย ส่งผลต่อลูกค้าและสถานะใบอนุญาต TA |
| Internal Auditor (CIA/CPIAT) | IIA / สตท. | ผู้ถือ CIA ต้องได้รับชั่วโมง CPD ตามที่กำหนด รวมถึงการอบรมและยืนยันว่าได้ปฏิบัติตามประมวลจรรยาบรรณในช่วงระยะเวลาการรายงาน | ไม่ได้รับอนุญาตให้ใช้วุฒิบัตร CIA/CPIAT จนกว่าจะแก้ไข |
คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
ต้องการผู้ตรวจสอบภายใน?
Riskless Solutions ให้บริการ Internal Audit Outsource โดยทีม CIA/CISA
